Sgitsoffrenia: 35 ffaith

1. Y mae’r term ‘sgitsoffrenia’ yn hanu o’r gair Groeg am ‘meddwl toredig’. Dyfeiswyd y term ‘sgitsoffrenia’ gan Eugen Bleuler ym 1908.

2. Adnabyddwyd ‘sgitsoffrenia’ yn wreiddiol fel ‘dementia praecox’ (orfwylltra bywyd cynnar). Dyfeiswyd y term ‘dementia praecox’ ym 1896 gan Emil Kraepelin, a oedd yn seiciatregydd o’r Almaen. Ym 1919, cyhoeddodd Emil Kraepelin set o nodweddion clinigol y cyflwr, sydd o hyd yn bennaf dilys heddiw.

3. Nid yw sgitsoffrenia yn cynnwys ‘meddwl hollt’ gymaint â chlywed lleisiau drwg neu dda sydd yn anghlywadwy i bobl eraill. Yn ôl Aidan Shingler, sgitsoffrenig a chynhaliodd arddangosfa o’i waith dau-a thri- dimensiwn yn Eglwys Gadeiriol Dyrham yn Awst 1997, y mae sgitsoffrenia yn cynnwys ‘gwrthdrawiad ysbrydol’.

4. Y mae symptomau cadarnhaol sgitsoffrenia yn cynnwys clywed lleisiau (rhithiau clywedol) a gweld gweledigaethau (rhithweledigaethau). Gall hunan-dwyll peri i’r sgitsoffrenig gredu mai proffwyd ydy e/hi, neu berson o bwysigrwydd ysbrydol/ crefyddol. Gall hunan-dwyll peri i’r sgitsoffrenig gredu ei fod e’n (ei bod hi’n) meddiannu gwybodaeth arbennig, neu fod e/hi wedi bod yn ddrwg iawn, neu wedi cael cam wrth y ‘system’, neu fod perthnasau neu estroniaid yn ymosod arno fe/arni hi neu wenwyno ef/hi.

5. Y mae symptomau negyddol sgitsoffrenia yn cynnwys difaterwch dwfn, colli diddordeb, encilio sylweddol, gostyngiad mewn cyfathreb llafar, diffyg mynd, diffyg diddordeb mewn gwaith, ffrindiau, teulu neu yrfa, gostyngiad mewn hunan-barch sy’n dilyn at esgeuluso’r person, a cholli hwyl gweithgareddau a oedd o’r blaen yn rhoi pleser.

6. Y mae sgitsoffrenia yn cyfrif am bron 10% o holl gyllideb y GIG i gleifion mewn ysbyty, mwy nag unrhyw salwch arall. Mae gan cymaint â 20% o gleifion ysbyty GIG y DU diagnosis o
sgitsoffrenia.

7. Y mae sgil-effeithiau annymunol moddion gwrthseicotig yn cynnwys :

a) effeithiau extrapyramidal (anystwythder a chrynu fel y geid gyda salwch Parkinson). Y mae hyn yn digwydd i oddeutu un ran o dair o gleifion, a gellir eu trin gyda chyffuriau sydd yn gweithio yn erbyn salwch Parkinson. (e.e benzhexol, benztropine, orphenadrine a procyclidine)
b) adweithiau difrifol o ddystonigrwydd (cychwyn sydyn o anystwythder, weithiau gyda’r llygaid yn rolio)
c) akathisia (aflonyddwch nerfau gweithredol)
d) tardive dyskinesia (symudiadau afreolus sydd yn parhau, ac ar y ddechrau yn cael effaith ar y wyneb, gwefusau a thafod. Y mae tardive dyskinesia yn effeithio hyd at 20% o gleifion dros y tymor hir, gyda 10% yn cael eu effeithio yn ddifrifol.
e) effeithiau mysgarinig (ceg sych, golwg aneglur, rhwymedd, anhawster â wneud dýr, curiadau cyflym y galon)
f) effeithiau gwrthalpha-adrenergig (pendro wrth sefyll yn gyflym)
g) effeithiau gwrth-histaminig (cysgadrwydd)

8. Dyw naw allan o ddeg pobl gyda sgitsoffrenia ddim yn brifo eu hunain na phobl eraill yn gorfforol.

9. Mae oddeutu 40 miliwn o bobl sgitsoffrenig yn y byd.

10. Mae oddeutu 250,000 o bobl sgitsoffrenig yn y DU.

11. Mae sgitsoffrenia gan 1 person mewn 100.

12. Mae gan 1 person mewn 200 seicosis ar unrhyw adeg benodol.

13. Mae 10% o bobl sgitsoffrenig yn lladd eu hunain.

14. Yn y llyfr “Accepting Voices” (gol. Marius Romme a Sondra Escher, MIND, 1994) mae ‘na dri chyfnod mewn profiad sgitsoffrenig o glywed llais :

a) y cyfnod dychrynu
b) y cyfnod trefnu
c) y cyfnod sefydlogi

15. Mae rhai bobl sgitsoffrenig yn credu ein bod ni i gyd wedi byw o’r blaen, ac mai ffigurau hanesyddol bwysig oeddynt mewn bywyd neu bywydau blaenorol. Yn y llyfr “The Divided Self” gan R D Laing, mae person sgitsoffrenig yn credu mai Napoleon oedd e mewn bywyd blaenorol. Yn y llyfr “Accepting Voices” (gol. Marius Romme a Sondra Escher) mae person sgitsoffrenig yn credu mai Mussolini oedd e mewn bywyd blaenorol. Mae awdur y testun hwn yn credu’n sicr ei fod wedi byw dairgwaith o’r blaen mewn termau o waed, cig ac asgwrn. Roedd e’n byw fel Judas Iscariot, fel Cathar, ac fel James I o Loegr (James VI o’r Alban). Fe’i labelwyd yn sgitsoffrenig ym 1983 gan seiciatregyddion.

16. Mae sgitsoffrenigion yn ganwaith tebygach i niweidio’u hunain yn gorfforol nag i niweidio unrhyw berson arall.

17. Am bob person sy’n cael ei ladd gan rywun a chafwyd yn sgitsoffrenig, mae gyrrwyr meddw yn lladd oddeutu pedair ar hugain o bobl.

18. Yn y Phaedrus, mae Plato yn galw gwallgofrwydd yn “anrheg dwyfol, a ffynhonell y prif gwynfydau â chaniateir i ddyn”.

19. Yn Ymddiddanion Plato, gwahaniaethir rhwng bedwar math o wallgofrwydd : gwallgofrwydd darogan o achos Apollo; gwallgofrwydd defodol o achos Dionysus; gwallgofrwydd mydryddol y rhai wedi’u feddiannu gan yr Awenau; ac yn olaf, gwallgofrwydd erotig o achos Eros ac Aphrodite.

20. Ymddengys fod, mewn mwyafrif o achosion, roedd sgitsoffrenigion wedi’u anafu’n rhywiol, yn emosiynol a/neu’n gorfforol ar adeg ffurfiannol yn eu bywydau. Mewn lleiafrif o achosion, ymddengys fod sgitsoffrenia wedi’i achosi gan gamdriniaeth difrifol o gyffurion.

21. Mae Indiaid Gogledd America yn credu bod pwysigrwydd crefyddol a/neu ysbrydol gan sgitsoffrenigion fel wrandawyr lleisiau.

22. Mae seiciatregyddion traddodiadol y gorllewin yn ystyried sgitsoffrenia yn anghydbwysedd biocemegol o’r ymennydd sydd yn cynnwys gormod o actifedd dopamin yn yr ymennydd ei hunan.

23. Y mae gwrandawyr lleisiau mewn hanes a’r presennol yn cynnwys y proffwyd Amos, Eseciel, Eseia, Moses, Mohamed, Sant Ioan y Groes, Teresa Santes Afila, Joan o Arc, Swedenborg, Syr Winston Churchill, Syr Anthony Hopkins a Zoë Wanamaker.

24. Y mae pobl a’u cafwyd yn sgitsoffrenig gan seiciatregyddion yn yr ugeinfed ganrif yn cynnwys Louis Wain (y dyn a thynnodd lluniau o gathod) Syd Barrett (o Pink Floyd) Peter Green (o Fleetwood Mac) David Helfgott (pianydd clasurol o Awstralia a phortreadwyd gan y ffilm ‘Shine’ ym 1997) a Brian Wilson (Beach Boys).

25. Mae oddeutu un ran o dri o bobl di-gartref mewn dinasoedd yn y DU yn dioddef o sgitsoffrenia.

26. Mae gan 2% o bobl mewn carchar yn y DU rhyw ‘salwch seicotig’.

27. Mae ‘na 40,000 o sgitsoffrenigion di-gartref yn y DU.

28. Mae 1,200 sgitsoffrenigion yn y DU bob blwyddyn yn lladd eu hunain.

29. Mae un person mewn dri yn cael llwyr gwellhad o sgitsoffrenia. Roedd y cyfradd gwellhad ym 1998 yr un ag yr oedd ym 1938.

30. Mae nifer o astudiaethau wedi darganfod bod hanes o anhawsterau genedigaeth neu cymhlethdodau obstetrig yn fwy cyffredin ymhlith bobl gyda sgitsoffrenia. Y perygl cyffredinol o fod yn sgitsoffrenig yw 1%. Mae’r posibiliad o berson yn datblygu sgitsoffrenia yn cynnydd pe bai rhywun â’r cyflwr yn y teulu yn barod. Y perygl o gael sgitsoffrenia mewn gefaill unwy yw 46%. Y perygl o gael sgitsoffrenia mewn gefaill deuwy yw 16%. Os mae sgitsoffrenia gan y rhiant, mae perygl o 14% gan y plentyn o gael ei labelu yn sgitsoffrenig gan seiciatregyddion.

31. Yn “The Politics of Experience” (Penguin 1990) gan R D Laing, y mae Laing yn ystyried ‘gwallgofrwydd’ fel ‘poenau geni ymwybyddiaeth uwch’.

32. Yng nghyflwyniad David Cooper i “Madness and Civilisation” gan Michel Foucault, mae Cooper yn ysgrifennu bod gwallgofrwydd, yn ein oes ni, wedi dod yn ryw fath o wirionedd coll.

33. “Essays on the Psychiatric Dehumanization of Man” yw is-deitl llyfr Thomas Szasz “Ideology and Insanity” (Syracuse University Press, 1991). I Szasz, myth yw ‘salwch’ meddwl.

34. Yn llyfr Thomas Szasz “The Manufacture of Madness”, mae seiciatreg yn cynrychioli i wyddoniaeth yr ugeinfed ganrif beth oedd y Chwil-lys i Gatholigrwydd yr ail ganrif ar bymtheg. Amddiffynnwyd uniongrededd Catholig gan y Chwil-lys. Yn yr un modd, mae seiciatreg yn amddiffyn uniongrededd gwyddonol. I Szasz, seiciatregyddion traddodiadol y gorllewin yw ‘thought- police’ uniongrededd gwyddonol .

35. Mae 10% – 15% o’r poblogaeth cyffredinol yn clywed neu wedi clywed llais dros cyfnod hir. Gall y llais neu lleisiau eu cychwyn gan ddigwyddiad trawmatig, megis brofedigaeth, damwain, salwch neu ryw ddigwyddiad pwysig arall. Mae 1% o’r poblogaeth cyffredinol yn sgitsoffrenig.

Am wybodaeth manylach ynglun â chlywed lleisiau, cymeradwyir “Accepting Voices” (gol. Marius Romme a Sondra Escher, MIND, 1994). Cymeradwyir hefyd “The Voice Inside : A Practical Guide to Coping With Voices” (Paul Baker, Hearing Voices Network, 1995) a “Working with Voices : Victim to Victor” (Ron Coleman a Mike Smith, Handsell Publications, 1997).

Leave a Reply

You must be logged in to post a comment.

By continuing to use the site, you agree to the use of cookies. more information

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish.

Close